به گزارش خبرنگار سیاسی خبرگزاری فارس، سید نظام الدین موسوی مدیرعامل خبرگزاری فارس و مهدی رحمانیان مدیرمسئول روزنامه شرق با حضور در برنامه زنده تلویزیونی نگاه یک به مناظره درخصوص رفتار آمریکا در برابر انقلاب اسلامی ایران پرداختند.

* آمریکا در مقطع 28 مرداد 32 به منویات انگلیس عمل می‌کرد

رحمانیان در ابتدای این برنامه و در پاسخ به این سؤال مجری که آقای دکتر مصدق به عنوان یکی از رهبران نهضت تا قبل از کودتای 28 مرداد و در جریان مبارزات هیچ‌گاه آمریکایی‌ها را در مقابل خودش نمی‌دید چرا به یک‌باره در کودتا آمریکایی‌ها یک نقش محوری پیدا می‌کنند، گفت: این کودتا با طراحی‌ انگلیسی‌ها و اجرای آمریکایی‌ها صورت گرفت و مرحوم دکتر مصدق در حقیقت یک کار بزرگ را شروع کرد و آن هم این بود که می‌خواست حق ملت را بگیرد و حرف حساب ایشان هم این بود که ما نمی‌خواهیم نفت خود را مجانی به کشورهای دیگر به ویژه انگلیس بدهیم؛ انگلیسی که قراردادهای تحمیلی به دولت‌های ایران تحمیل کرده بود و نفت ایران را با رقم بسیار پایینی می‌گرفت طوری که می‌توان آن را تعبیر به دریافت مجانی نفت از ایران کرد.

وی ادامه داد: آقای دکتر مصدق حرف ساده‌ای را می‌زد و می‌گفت ما می‌خواهیم حق خودمان را بگیریم چرا که نفت برای ما است و ملت خودمان می‌خواهد از این نعمت الهی بهره ببرد.

رحمانیان افزود: از وقتی که ایشان به دنبال ملی کردن نفت رفت، انگلیسی‌ها شروع کردن به مقاومت در مقابل ایشان که متأسفانه استبداد هم در داخل به یک شکلی با دشمن خارجی همراهی می‌کرد و شاه بسترساز ورود انگلیسی‌ها بود.

مدیر مسئول روزنامه شرق تصریح کرد: وقتی انگلیسی‌ها مقاومت ملت ایران را به رهبری دکتر مصدق دیدند، به همه درهای موجود زدند یعنی یک مدتی تهدید کردند و حتی گفتند در ایران نیرو پیاده می‌کنیم که دیدند با این مقاومت کاری نمی‌توانند از پیش ببرند و در اقدام بعدی مطالبه خود را در دادگاه لاهه مطرح کردند که البته آنجا هم به سرانجامی نرسید و در نهایت ناچار شدند کودتایی را طراحی کنند که الان بخشی از صاحب‌نظران و مورخین معتقدند کودتای 28 مرداد قطعاً انگلیسی است و انگلیسی‌ها آن را طراحی کردند ولی اجرای آن توسط آمریکایی‌ها بوده است و تا آن مقطع، ما با آمریکایی‌ها مشکلی نداشتیم و مشکل ما با آمریکایی‌ها از زمانی آغاز می‌شود که این کودتا توسط آنها اجرا می‌شود.

رحمانیان تأکید کرد: آمریکایی‌ها و انگلیسی‌ها مانند امروز روابط خوبی با هم داشتند و شما الان اگر به جنگ عراق و آمریکا دقت کنید گفته می‌شد که آقای بلر به عنوان دست‌نشانده بوش عمل می‌کرد ولی در آن مقطع (سال 1332) برعکس بود یعنی آمریکایی‌ها به نوعی به منویات انگلیسی‌ها عمل می‌کردند و خود آمریکایی‌ها هم به دنبال این بودند که به آن ذخایر عظیم نفت دست پیدا کنند و از طرف دیگر ایران هم همواره کشور مهمی به شمار می‌رفت به لحاظ اینکه در یک چهار راه جهانی قرار دارد و همیشه همه به دنبال این بودند که با ایران ارتباط برقرار کنند حالا یا به صورت تحمیلی و یا به صورت دوستانه.

وی خاطرنشان کرد: آمریکایی‌ها به دنبال این بودند که در این چهارراه جهانی پایگاهی داشته باشند و بهترین راهی که می‌دانستند همین رهگذر کودتا بود که متأسفانه شکل گرفت و یک دولت قانونی سرنگون شد و کشور تا سال 57 تحت سیطره دیکتاتور داخلی بود.

* برای آمریکا فقط منافع خودش مهم است

در ادامه این مناظره سیدنظام‌الدین موسوی مدیرعامل خبرگزاری فارس در پاسخ به این سؤال که آیا واقعاً آمریکایی‌ها در بحث ورود به کودتا این نگرانی را داشتند که کمونیسم به ایران بیاید یا خیر،‌ گفت: در آن شرایطی که کودتای 28 مرداد شکل گرفت تازه مقدمات بلوک شرق و غرب تشکیل شده بودند یعنی ما هنوز به مرحله اصلی جنگ سرد وارد نشده بودیم.

وی ادامه داد: البته تبلیغات کمونیست‌ها و حزب توده هم در داخل ایران زیاد بود و برخی ایرادات که افراد به آقای مصدق داشتند و می‌گرفتند این بود که ایشان یک فضایی را برای توده‌ای ها باز کرده بود. برخی هم به همین بهانه زمینه‌ای را مهیا کردند که بگویند هم در داخل کشور و هم در بیرون کشور نگرانی‌هایی وجود دارد که ممکن است کشور به دست کمونیست‌ها بیفتد. اما به نظر می‌رسد این موضوع، مسئله اصلی نبود.

وی افزود: مسئله اصلی در حقیقت از زمانی است که نفت ملی شد و ملی شدن صنعت نفت هم منحصر به یک فرد و یا یک جریان نبود، یک مطالبه ملی و عمومی بود که توسط جریان‌های مختلف ملی و مذهبی دنبال می‌شد چه در مجلس و چه در دولتی که آقای دکتر مصدق شکل داد. رهبران بزرگی مثل آیت‌الله کاشانی و حتی جریان‌هایی مثل فداییان اسلام هم این مطالبه را داشتند و البته جریان‌های ملی دیگری هم در رابطه با ملی شدن صنعت نفت نقش داشتند.

مدیرعامل خبرگزاری فارس تأکید کرد: البته در این میان باید به این نکته توجه داشته باشیم که تا مقطع نخست‌وزیری دکتر مصدق، 2 دوره دارد و لذا در دوره اولی که ایشان می‌آیند، ملی شدن صنعت نفت اتفاق می‌افتد و در مرحله‌ای که قوام نخست وزیر شد، مجدداً شاه بالاجبار حکم نخست‌وزیری آقای مصدق را می‌زند و ایشان کار را ادامه می‌دهد تا زمان 28 مرداد.

وی گفت: در این میان نیز مسئله اصلی نفت بود یعنی زمانی که نفت ملی شد، انگلیسی‌ها از زمان قرارداد دارسی به بعد، نفت ایران را تقریباً مجانی می‌بردند و به دلیل نگاهی که از زمان قاجار وجود داشت و در زمان پهلوی نیز ادامه پیدا کرد، حکومت ایران خیلی اهمیتی برای نفت قائل نبود بنابراین طبق قراردادهایی همچون قرارداد دارسی نفت را می‌فروختند و انگلیسی‌ها نیز با قیمت نازلی نفت ایران را پیش‌خور می‌کردند.

موسوی تصریح کرد: به تدریج مردم و نخبگان ملی و مذهبی و سیاسی به این نتیجه رسیدند که ما باید خودمان منابع نفتی‌مان را اداره کنیم اما در این میان طیف‌هایی نیز حضور داشتند -از قبیل سپهبد رزم‌آرا- که معتقد بودند ایرانی‌ها حتی نمی‌توانند یک آفتابه بسازند و این را صریحاً در مجلس گفت اما گروه‌های دیگری هم بودند که می‌گفتند خودمان می‌توانیم صنعت نفت‌مان را اداره کنیم.

دبیرکل انجمن روزنامه نگاران مسلمان ادامه داد: از همان ابتدا دولت انگلیس شروع به کارشکنی کرد و کار را به دیوان لاهه و شورای امنیت سازمان ملل کشاند و آمریکایی‌ها هم در ابتدا اینطور وانمود می‌کردند که با ملی شدن صنعت نفت ایران موافقند و حتی چراغ‌ سبزهایی را به دکتر مصدق نشان دادند که ایشان بعد از اینکه در سازمان ملل سخنرانی کرد به دعوت ترومن به واشنگتن رفت و روزهای متمادی در آنجا مشغول رایزنی بود تا به زعم خودش و با نگاه خوش‌بینانه‌ای که به آمریکا داشت، بتواند وام‌هایی را دریافت کند تا بتواند تحریم‌های سنگینی که انگلیس علیه ما اعمال کرده بود را دور بزند.

مدیرعامل خبرگزاری فارس خاطرنشان کرد: حقیقت امر این است که به‌رغم همه این خوش‌بینی‌ها که دکتر مصدق و دیگران به طرف آمریکایی داشتند، آنچه برای آمریکایی‌ها مهم بوده و هست منافع خودشان و شرکت‌های نفتی آمریکایی بوده است.

موسوی در پاسخ به این سؤال که آیا شما موافقید آمریکا از انگلیس تبعیت می‌کرد، اظهار داشت: بعد از جنگ جهانی دوم و پس از مقطعی که آمریکا به عنوان یک قدرت استعماری نوظهور شکل گرفت، به نظر من تقسیم نقش انجام شد به طوری که در گذشته انگلیس پیشانی کار استعماری بود و آمریکا به دلیل تئوری انزواگرایانه‌ای که داشت کمتر وارد این مسائل می‌شد اما از جنگ جهانی دوم به بعد، آمریکا که کمتر متحمل خسارت شده بود آن نقش استعماری را ادامه داد و به تدریج در خاورمیانه جایگزین شد.

وی افزود: آمریکایی‌ها صرفاً دنباله‌رو انگلیس هم نبودند، انگلیسی‌ها پیشنهاداتی داشتند و آمریکایی‌ها بعداً به این نتیجه رسیدند که منافع آنها هم در کودتا است چون در آن مقطع حدود ۶۶ درصد منابع نفتی دنیا در خاورمیانه بود و آمریکایی‌ها برای تسلط بر آنها ورود پیدا کردند.

مدیرعامل خبرگزاری فارس گفت: البته امکان دارد پیشنهاد ابتدایی این برنامه‌ریزی از سوی انگلیس بوده باشد اما به نظر بنده کودتا و انجام کودتا خیلی قابل تفکیک نیست. یعنی اضلاع اصلی کودتا، سازمان جاسوسی انگلیس و آمریکا با هم بودند و عقبه‌ای که در سیستم داخلی و ارتش ایران وجود داشت.

* کودتای 28 مرداد به دلیل ناآگاهی مردم و اختلاف مصدق و کاشانی بود

در ادامه این مناظره، مهدی رحمانیان مدیر مسئول روزنامه شرق در پاسخ به این سؤال که به نظر شما نقش جایگاه مطبوعات در کودتای ۲۸ مرداد چگونه بود، اظهار داشت: ما در آن مقطع رسانه‌های جدی نداشتیم. اگر منظور رسانه‌های داخلی باشد، در آن زمان روزنامه‌های جدی‌ و با تیراژ بالا و اثرگذار نبود. ولی در همین حدی که روزنامه‌ها حضور داشتند به نظرم باید مقاطع مختلف را با یکدیگر تفکیک کنیم.

وی افزود: متأسفانه ما یک شرایطی در کشور داشتیم که صبح یک عده‌ای به نفع دکتر مصدق به خیابان ریختند و راهپیمایی کردند و عصر عده‌ دیگری در خیابان ریختند و علیه دکتر مصدق راهپیمایی کردند و شعارهایی دادند. بنابراین یک شرایطی بوده که مردم هم خیلی آگاه نبودند و متأسفانه اتفاق ناگواری که در آن مقطع افتاد اختلافی بوده که بین جریان‌های ملی و مذهبی شکل گرفت.

مدیرمسئول روزنامه شرق گفت: به هر حال می‌بینید که در بحث ملی‌شدن صنعت نفت هم آیت‌الله کاشانی و هم دکتر مصدق و دیگران نقش داشتند. اما اینها در یک مقطعی با یکدیگر به اختلاف می‌خورند و این اختلاف در واقع زمینه‌ساز کودتا می‌شود یعنی اگر مردم ما در آن مقطع با هم بودند و اگر رسانه‌های ما رسانه‌های جدی‌ای بود که می‌توانست به مردم آگاهی‌رسانی کند و به قدری گستردگی داشت تا این آگاهی را به مردم دهند، شاید واقعاً این اتفاقات نمی‌‌افتاد.

* روزنامه‌ها در شکل‌گیری کودتای 28 مرداد نقش اساسی داشتند

در ادامه این مناظره سید نظام الدین موسوی مدیرعامل خبرگزاری فارس در پاسخ به این سؤال که آیا شما معتقدید ما در آن زمان رسانه‌های جدی و تأثیرگذار نداشته‌ایم، گفت: بنده برخلاف صحبت‌های آقای رحمانیان معتقدم رسانه‌های جدی در آن مقطع وجود داشتند. شاید ما امروز بیشتر با گسترش فناوری اطلاعات، رسانه‌های نوین را در نظر بگیریم اما حقیقتاً سنت روزنامه‌نگاری و بستر رسانه‌ای از زمان مشروطه در ایران شکل گرفته بود و بسیار هم مؤثر بودند یعنی همه کسانی که در حوزه سیاست و اجتماع فعالیت می‌کردند تمام تلاش‌شان این بود که روزنامه داشته باشند و برای خیلی‌ها شاید جالب باشد که حتی مرحوم آیت‌الله شیخ‌فضل‌الله نوری روزنامه داشت.

وی گفت: از آن مقطع به بعد ما روزنامه‌های متعددی داشتیم و در واقع برخی روزنامه‌ها را یکی از دلایل شکل‌گیری کودتا یا بسترسازی کودتای 28 مرداد می‌دانند. متأسفانه در آن مقطع نشریات و روزنامه‌ها به دو جا وصل بودند، یکی به حزب توده و جریان کمونیستی که به شدت تبلیغات ضد مذهبی و ضد دینی داشتند و همان ترسی که می‌خواستند برای نفوذ کمونیست ایجاد شود شکل می‌دادند.

موسوی ادامه داد: اینها مسائل را داخلی می‌کردند و به جای اینکه به دنبال این باشند که صنعت نفت و واژه «ما می‌توانیم» را که در عرصه سیاسی شکل گرفته بود دنبال کنند، به مسائل حاشیه‌ای و حمله به جریان‌های ملی و مذهبی می‌پرداختند.

دبیرکل انجمن روزنامه نگاران مسلمان تصریح کرد: بخش دیگری از نشریات هم طرفدار دربار بودند و از دربار تغذیه می‌شدند. البته عقبه اصلی اینها انگلیسی‌ها و آمریکایی‌ها بودند و نقش بسیار مخربی هم داشتند به نحوی که خیلی از کسانی که درباره کودتای ۲۸ مرداد بررسی و تحلیل دارند معتقدند یکی از دلایل ناامید شدن مردم همین اقدامات و عملکرد نشریات و مطبوعات در آن مقطع بوده است.

* دوستی و اعتماد در روابط بین‌الملل معنا ندارد

مهدی رحمانیان در ادامه این مناظره در پاسخ به این سؤال که چرا آمریکا در قبال ایران و ملت ایران یک رفتار خصمانه دارد، اظهار داشت: من فکر می‌کنم قبل از پرداختن به این موضوع باید یک تعریفی از روابط بین‌الملل داشته باشیم و ببینیم که روابط بین‌الملل مبتنی بر چیست و آیا این روابط مبتنی بر اعتماد و دوستی است یا مبتنی بر منافع؟

وی ادامه داد: بنده فکر می‌کنم این واژه «دوست و برادر» در روابط بین‌الملل واژه قابل دفاعی نیست و در هیچ کجای روابط بین‌الملل اعتماد و دوستی نمی‌تواند مبنا باشد زیرا روابط بین‌الملل مبتنی بر منافع مشترک است که ۲ دولت می‌توانند منافع مشترک داشته باشند یا می‌توانند منافع غیر معارض یا معارض داشته باشند که در بخش روابط متعارض اصولاً کشورها نمی‌توانند به تفاهم برسند و هنر دیپلمات‌ها و تنظیم‌کنندگان روابط بین‌الملل این است که روابط را از منطقه نامعارض به سمت روابط معارض و در نهایت منافع مشترک پیش ببرند.

مدیرمسئول روزنامه شرق گفت: ما می‌بینیم آمریکا بعد از وقوع کودتای ۲۸ مرداد و تثبیت شاه توسط آمریکا، اینگونه تصور می‌کند که ایران یک ایالتی از آنها به شمار می‌رود و حتی در سال ۵۶ برای اولین‌بار رئیس جمهور آمریکا در هنگام کریسمس به خارج از این کشور یعنی ایران  می‌رود و ایران را به عنوان جزیره ثبات معرفی می‌کند.

رحمانیان خاطرنشان کرد: این روابط در ظاهر دوستانه بوده و دلیلش این است که آمریکا منافعش از طریق حاکمان وقت ایران تأمین می‌شد اما از وقتی که انقلاب اسلامی شکل گرفت، منافع آمریکا به خطر می‌افتد و روابطش هم از منافع مشترک به حالت معارض و متعارض سوق پیدا می‌کند.

وی افزود: ما هم در آن شرایط استراتژی‌مان این بود که روابطی با آمریکا تعریف نکنیم و این باعث شده که طرفین به یکدیگر اینگونه نگاه کنند یعنی هم آمریکایی‌ها به ما خصمانه نگاه کردند و هم ما با توجه به سوابقی که آمریکا داشت، نگاه‌مان به آنها خصمانه بود.

مدیرمسئول روزنامه شرق افزود:  ما هیچ وقت با آمریکا منافع مشترک تعریف نکردیم و این بستگی به نگاه طرفین دارد لذا ما می‌توانیم نسبت به روس‌ها هم همین نگاه را داشته باشیم اما چنین نگاهی نداریم. البته روس‌ها در خیلی از موضوعات ازجمله نیروگاه بوشهر و یا تحویل سامانه S-300 بدعهدی کردند و یا حتی رأی‌هایی که در شورای امنیت علیه ما دادند، اینها می‌تواند مواردی باشد که بگوییم و به سمتی برویم که با روس‌ها منافع مشترک تعریف نکنیم اما ما آنقدر با روس‌ها منافع مشترک داریم که به شکلی نسبت به رفتارهای گذشته چشم‌پوشی می‌کنیم.

ادامه دارد...